در کشور ما مُد شده است که به هر بهانه‌ای و در جا و بیجا ازعبارت «جامعه در حال گذار» استفاده بشود. گویا برخی به کار بردن بی حساب و کتاب این ترکیب جادوئی را حلال کل مشکلات جامعه ما می‌دانند. در هر حوزه‌ای از اقتصاد و سیاست و جامعه شناسی گرفته  تا هنر و ادبیات و ورزش وغیره عادت شده است عقب افتادگیها را به گردن وضعیت گذاری ِمفروضی بیاندازند که گویا در حال عبور از آسمان جامعه^ء کهنسال ما است تا در پایان همه چیز را به رنگ روشن پیشرفت و توسعه در آورد.

     فرد تحصیلکرده جهان سومی در این دنیای گسترش ارتباطات می‌بیند و می‌شنود که در جوامع غربی همه جا پر شده است از نهادهای مردمْ بنیادی که دخالت فرد در جامعه و آزادیهای وی را به صور گوناگون تضمین می‌کند. وی بنا به ضرورت زندگی خود مایل است که چنین درجه‌ای از توسعه یافتگی را در جامعه خودی نیز لمس کند، اما به مبانی تاریخی– مادی چنین توسعه‌ای وقعی نمی‌نهد. گوش فرا نمی‌دهد که چنین نهادهای اجتماعی از خلأ به وجود نیامده، بلکه طی یک دوره تاریخی و متناسب با تقسیم کار گسترده‌ای در روابط تولیدی که با رقابت آزاد همراه بوده و در پی نیازهای حاصل از مبارزه برای در هم شکستن مناسبات خفقان آور قرون وسطا در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی رشد کرده‌اند.

 در شرائط تاریخی ما دوره رقابت آزاد در هیچ کشور توسعه نیافته‌ای به وجود نیامد؛ بدین دلیل که سرمایه‌داری تحت تاثیر دو قانون اصلی، یعنی انباشت و تمرکز سرمایه، از اواخر قرن نوزذهم دیگر به یک نظام انحصاری تبدیل شد و پس از سیطره به کل بازار داخلی ِکشورهای مرکز (اروپای غربی، ایالات متحده و ژاپن) به تدریج دامنه^ء عمل خود را به کشورهای پیرامونی، که به کام سرمایه‌داری کشیده می‌شدند، امتداد و جریان توسعه این کشورها را به صورتی جهتدار در چارچوب منافع این انحصارات سازمان داد. بنابراین نهادهائی که به نام مردم بر اساس این فقدان آزادی در جغرافیای توسعه نیافتگی احیانا ٌشکل گرفته و امکان شکل گرفتن دارند تنها در صورتْ با نهادهای مردمْ بنیادِ واقعی شباهت داشته و بر هیچ بنیاد جوشیده از اعماق جامعه تکیه ندارند.

     بسته‌بندی حاضر آماده^ء سیاسی و اقتصادی‌ای که در هر دوره به عنوان الگوی توسعه جوامع پیرامونی تهیه شده و همه جا ترویج می‌شود بنیادِ اندیشه^ء فرد تحصیلکرده ما را شکل می‌دهند: فکر سکولاریسم، انتخابات آزاد زیر نظارت سازمان ملل، برخی اصلاحات سیاسی و غیره؛ خصوصی‌سازی و حذف سوبسیدها؛ نسخه‌های رنگارنگ سازمانهای بین المللی اقتصادی مثل بانک جهانی، صندوق بین المللی پول، سازمان تجارت جهانی(WTO) و… تئوری‌های سحرآمیز طراحانی چون والت ویتمن روستو با آن مراحل گذار جادوئی رشد اقتصادی‌اش. تبدیل شدن به جزء منضبط‌تری از نظام جهانی موجودْ در فضای عامیانه^ء روشنفکری جامعه ما چاره ساز همه^ء ادبار و بدبختیها و زمینه‌ساز آینده‌ای سعادت بار قلمداد می‌شود.

     از نظرگاه تاریخی آبشخور این دیدگاهِ عامیانه از قرینه‌سازی و انتقال مکانیکی ِشرائط تاریخی توسعه اروپای غربی پس از قرون وسطا منشأ می‌گیرد. اما چنین توسعه‌ای به راحتی طی نشد. بنیادها و نهادهای سیاسی، حقوقی و فرهنگی متعددی که چون زرهی پیکر هزار ساله جامعه کهن را حفاظت می‌کرد، شکلگیری نهادهای ویژه نظام تولیدی و حقوقی در حال پیدایش را به چالش می‌کشید. نزدیک به چهار قرن مبارزه در عرصه‌های دینی، هنری،علمی ، سیاسی و اقتصادی و نظامی لازم بود تا دوره^ء زایمان به پایان برسد. انقلابها و جنگهای بزرگی در جغرافیای اروپا و ایالات متحده رخ داد، دنیای عقب مانده مستعمرات غارت شد واهالی آزاد ِسرزمین ِسیاه کشتی کشتی ربوده شده و به صورت برده در مزارع پنبه آمریکا به گاوآهن بسته شدند تا مصالح لازم برای توسعه کل تاریخ تکامل سیستم جدید فراهم آید.

     انتقال ِغیر منتقدانه این الگوی توسعه به جامعه^ء پیرامونی، در عین حال نشانگر نادانیْ نسبت به دو فرایند تاریخی‌ست که تحلیل ِجامعه شناختی این جوامع متکی به تشخیص و تفسیر صحیح آنهاست:

۱-  تمرکز سرمایه در کشورهای اصلی سرمایه‌داری از اواخر قرن نوزدهم به تدریج باعث به وجود آمدن مؤسسات تولیدی، تجاری و مالی بزرگی شد که در هر شاخه صنعتی رقبا را از میدان به در کرده و حاکمیت می‌کردند. همزمان سرمایه انحصاری در این کشورها لگام دولتها را به دست گرفت و مبارزه برای تصرف جهانی که در حال صنعتی شدن بود به کمک دولتهای نیرومند، روند تقریبا ٌصلح آمیز جهانی شدن سرمایه‌داری را تبدیل به نبردی خونین میان رقبای قوی پنجه کرد. تقسیم کشورهای عقب مانده مستعمرات و نیمه مستعمرات به عنوان منابع تأمین مواد خام کشاورزی و معدنی در مرحله اول، و بازار مصرف کالاهای صنعتی رو به ازدیاد در مرحله دوم، مقصدِ صدور بخش مهمی از سرمایه بانکی و تولیدی ِ مازاد و در نهایت مناطقی که در آرایش نهائی سیستم جهانی، چه از لحاظ اقتصادی و چه از لحاظ استراتژیک نقش مکمل را به عهده دارند، مهمترین موضوع این رقابت بود.

۲- این روندِ شکلگیری و تسلط انحصارات برمجموعه فعالیتهای کشورهای مرکز در عین حال فرایند تبدیل سرمایه جهانی به مهمترین نیروی اقتصادی و سیاسی و نظامیْ در خود جوامع توسعه نیافته‌ای بود که در طول ِ دورانْ هر بار مطابق با الگوی توسعه^ء معینی باید در تطابق با منافع بنگاههای چند ملیتی و دولتها و سازمانهای جهانی حامی آنها قرار می‌گرفتند. نیروئی هزاران بار قویتر از فئودالیسم ِ فرتوتی که اروپای قرون وسطا را در محاق عقب ماندگی و اختناق پنهان می‌کرد، این بار گذار به جامعه آزاد را به نابودی خود مشروط کرده است.

     استبداد روبنای انحصار است. نظام انحصاری نوین بنا بر طبیعت خود در تضاد با آزادی رقابت و موافق با انقیاد و کنترل ِمتمرکز است. در روابط اجتماعی، این گرایش موجب چیرگی استبداد و مبارزه  با هرگونه آزادی‌ست. دولتهای برآمده از نظام ِدموکراسیْ تقریباً از آغاز قرن گذشته در سطح ملی و بین‌المللی در راستای منافع انحصارات عمل کرده‌اند و حتا توسط آنان اداره می‌شوند. اما استبداد معاصرْ بیش از هر جا در کشورهای پیرامونی و توسعه‌نیافته جولان می‌دهد. در این کشورها، بر خلاف کشورهای مرکز، نهادهای مردمی ِ دموکراتیک وجود نداشته و هیچ مقاومت ساختاری ِ پایداری در مقابل استبداد نمی‌تواند اتفاق بیفتد. تقویت حکومتهای استبدادی دست نشانده روش مستقیم استبدادِ مدرن است. در تمام قرن گذشته و درمدتی که از قرن جاری گذشته است مبارزه برای سرنگونی همین حکومتهای دست نشانده از سوی مردم آزادیخواه و روشنفکران جهان سوم و دفاع ِمتقابل ِ دموکراسیهای قدیمی از دیکتاتورها، و در مواقع خطیر تعویض یک دیکتاتور با دیکتاتور دیگر، خصلتْ نمای تحولات اجتماعی – سیاسی ِ مسلط ِدوران بوده است.

     در چارچوب دموکراسی‌های موجود که اصیلترین گرایش اقتصادی حاکم بر آنها نرخ سود بیشتراست، داشتن بازارهای انحصاری فروش کالا، منابع مطمئن مواد خام، نیروی کار ارزان، فروش خدمات فنی در قالب قراردادهای یکجانبه و شرائط سهل مالیاتی و گمرکی، و وام گیرندگانی که در مقابل شرائط تحمیلی چگونگی مصرف وام دریافتی و تضمین بازپرداخت آن تسلیم‌‌اند، تنها راه بقا است. بنابراین تأمین این منابع در سطح کره زمین و کنار زدن رقبا اصلیترین هدف دولتهای قدرتمند مدرن امروزی‌ست. این رقابت اجتناب ناپذیر میان دولتهای فوق العاده مجهز به ابزار پیشرفته در هر زمینه ضرورت تلاش بیشتر برای حفظ سرزمینهای تحت‌ صیانت‌اشان و هر نقطه^ء مفروض دیگری را بر روی کره خاکی هر روز بیشتر می‌کند. راههای آبی ، تنگه‌ها، کانالهای احداث شده و بنادر مشرف بر گذرگاههای مهم که از لحاظ تداوم جریان خروج مواد خام و ورود کالاهای صنعتی اهمیت دارند، نواحی بیابانی‌ای که فقط ارزش استراتژیکی دارند، جزیره‌های دورافتاده در دوردستهای اقیانوسها از نقطه نظر دستیابی به اهداف نظامی، اعماق غیر قابل دسترس زمین و اقیانوسها که وجود احتمالی ذخائری را در آینده نامعلوم نوید می‌دهند و هر چیزی که در دست رقیب ممکن است روزی به سلاحی تبدیل شود، همه به نقاط حساسی تبدیل می‌شوند که به نوعی برای دفاع از منایع یاد شده و حفظ روابط ایجاد شده مهم می‌باشند. ایجاد نهادهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی جهانی و در رأس آنها «سازمان ملل» و شورای امنیت کذائی‌‌اش، بانک جهانی و صندوق بین المللی پول IMF و سازمان تجارت جهانی WTO ،«جی۸»، « جی ۲۰»، وغیره و نیز پیمانهای منطقه‌ای مثل « شورای همکاری خلیج (GCC)» با هدفهای دوگانه اقتصادی و نظامی، گذشته از این که ابزاری برای متمرکز کردن و سازماندهی رقابت قدرتهای مسلط می‌باشند، قسمتی از سازوکاری هستند که برای به زیر کشیدن و کنترل ِهماهنگ و انقیاد کشورهای کوچکتر جهان عمل می‌کند.

     بنابراین تسلط انحصاری به کشورهای توسعه نیافته که به طور عمده در سه قاره آمریکا(مرکزی و جنوبی)، آسیا و آفریقا قراردارند، چون ضمیمه‌ای به سرزمین خودی، ایجاب می‌کند که موقعیت کشورهای این مناطق، و حتا موقعیت کشورهای ضعیفتر در خود مرکز [ تصمیم اخیر اتحادیه اروپا برای کنترل بودجه کشوری اعضا با هدف اِعمال سختگیریهای بیشتر] از طریق پیمانهای اقتصادی و نظامی مثل: اتحادیه اروپا وسازمان پیمان اتلانتیک شمالی(ناتو)، قرارداد تجارت آزاد آمریکای شمالی یا NAFTA و غیره، دقیقاً در توافق با منافع قویترین دموکراسیهای قدیمی چون آمریکا، انگلیس، فرانسه ، آلمان و ایتالیا تنظیم شود. وجود رقبای قدرتمندی چون روسیه و چین که از مسیری غیر سنتی به این بازی قدرت وارد شده‌‌اند، چالش بر سر رهبری این فرایند را تشدید کرده و ایجاد اتحادیه‌های انحصاری ِچند وظیفه‌ای دیگری را چون «سازمان همکاری شانگهای» ‍[ و در گذشته کومکون و پیمان ورشو ] زمینه‌سازی می‌کند.

     رویدادهای اخیر در خاورمیانه و دخالت آشکار قدرتهای مسلط برای کنترل ِ جهت ِتحولاتْ از راههای سیاسی (تونس و مصر) و نظامی ( لیبی و بحرین)، و نیز موردِ نمونه‌وار عراق که با ادعای دموکراسی فتح شد و پس از ۹ سال در فضائی از انفجارهای جنایتبار روزانه و اختلافات مذهبی و قومی فزاینده “رها” شد، گواهی آشکار برصحت نتیجه گیری اخیر است.

     مورد مهم سوریه نیز که از دست درازی به آرایشهای با ثباتتر منطقه خبر می‌دهد، با هدف حذف بشار اسد و کنترل حزب بعث(آخرین بازمانده خاطرات جنبشهای خرده بورژوائی– ضدامپریالیستی دهه پنجاه و شصت خاورمیانه و جبهه پایداری به جز الجزایر) در شرائط فقدان یک آلترناتیو داخلی قوی، تقویت جریان ِسنتی شیوخ عرب به سرکردگی عربستان ِآل سعود و شورای خلیج، و ممانعت از احیأ نفوذ روسیه‌ای‌ به پیش می رود که به هر حال کاندیدای مستعدی برای جانشینی هر رقیب بازنشسته‌ای در منطقه نوستالژیک خاورمیانه عربی‌ست. شیوه^ء رادیکال حذف رژیمهای ناخواسته و دفاع از جایگزینهای عقب مانده‌ تر در منطقه، نشانگر عزم راسخی‌ست که دول دموکراتیک سنتی برای دفاع از بقا خود در کل امپراطوری اتخاذ کرده‌اند. اما آن چه پشتوانه^ء چنین عزم جزمی‌ست، نه انرژی مثبتی‌ست که دورنمایی روشنْ برمی‌انگیزد، بلکه ادبار فزاینده‌ای‌ست که هر راه میانه‌ای برای فرار از بحران اقتصادی و اجتماعی ‌مبتلابه را به بن‌ بست می‌کشاند.

     در هر حال تنها بررسی واقعیات تاریخی- اجتماعی و قوانین عینی حاکم بر آنهاست که  نشان می‌دهد آیا گذار از نوع معینی از جامعه به نوع دیگر ممکن است یا نه. گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن، یا سنت به مدرنیته مقوله‌ای‌ست که یکبار در تاریخ جهان در منطقه اروپای غربی اتفاق افتاده است (در مورد ژاپن اطلاعات من کافی نیست.).

      در دنیای درهم تنیده فعلی الگوهای توسعه عموما ٌ از مجاری تعین شده و در چارچوب گرایشهای انحصاری حاکم تعیین می‌شوند. توسعه نیافتگی صفتی پایدار، و ترکیب سنت و مدرنیته مولود ناقص‌الخلقه‌ای جدیدالولاده برای نشان دادن نارسائی سیستمی‌ست که ذاتا ٌ استعداد جهانی شدن ندارد. کشورهای توسعه نیافته بخش ضروری و جدیدتر نظام جهانی‌ موجود هستند. نظامی که خاستگاه‌اش رقابت آزاد، مدرنیته و دموکراسی بود و علیه سنتهای قرون وسطائی رشد یافت، پس از چند قرن در سطحی بالاتر و با قدرت و امکانات بسیار بیشتری نسبت به فئودالیسم اروپائی به مانع بزرگ توسعه و آزادی جوامع انسانی تبدیل شده است. دموکراسیهای قدیمی، آزادی و رقابت را در حیطه تنگ سود ِ اقلیت سرمایه‌دار و بزرگترین سرمایه‌داران محبوس کرده و اکثریت را از دسترسی به امکانات اقتصادی، مناصب مهم اداری و سیاسی و حتا نهادهای انتخابی، به لطایف الحیل محروم کرده‌اند.

     اینک که گذار از سیستم اقتصادی سود طلب ِانحصارگر و مدرنیسم و دموکراسی سنتی مبتنی بر آن، به جامعه‌ای مبتنی بر دموکراسی مستقیم و منافع اکثریت، به عنوان تنها راه نجات از منجلاب نظام جهانی موجود در خیابانهای  شهرهای مهم ِ جهان فریاد زده می‌شود، و مبارزه با فقر و بیکاری، منازعات منطقه‌ای و دیکتاتوری و استبداد به وظیفه^ء اصلی ساکنان زمین تبدیل شده و جنبش مهم و گستران ِتسخیر وال استریت در کشورهای مرکز و جنبشهای ماهیتا ٌ دموکراتیک در خاورمیانه به عنوان پیشقراول جنبش عمومی در کل جهان سوم علیه نظم «نوین ِ» دموکراسی حاکم قیام کرده‌اند، سخن گفتن از جامعه^ء در حال گذار، که فقط ارزشی سپری شده می‌باشد، به جز بی‌خبری تاریخی نشانگر ِ بی خبری کامل است. چنین موضعی در صورتی که مصرّانه و آگاهانه تبلیغ شود در عالم نظریه توهمی روشنفکرانه و در عالم عمل سلاحی علیه آزادی انسان سرکشیده^ء کنونی است.

     جامعه شناسی عامیانه‌ای که در حال نقد آن هستیم به قرینه سازی و انتقال مکانیکی دانش تاریخی‌‌ دم بریده‌ای‌‌ دست می‌‌یازد که منطبق با مرحله^ءآغازینی ِشکلگیری نظام سرمایه‌داری از بطن فئودالیسم اروپائی است. توسعه سرمایه‌داری در اروپای کهن هیچ تناسبی با وضعیت توسعه جوامع توسعه نیافته‌ی امروزین ندارد. فئودالیسم در اینجا محلی از اِعراب ندارد و سرمایه‌داری تا آنجا که در چنین سیستمی ممکن است توسعه یافته است. کشورهای توسعه نیافته بیشتر به عنوان عقبگاه توسعه سیستم جهانی و به طورعمده همچون تأمین کننده مواد خام و نقاط استراتژیک و نیروی کار ارزان تلقی می‌شوند و با دهها پیمان و تشکیلات به سیستم الحاق شده‌اند.

      در زندگی واقعی فرایند یگانه‌ای درنظام جهانی طی می‌شود که در یک سوی آن توسعه یافتگی و در سوی دیگر آن توسعه نیافتگی تلمبار می‌شود. توهم نسبت به گذار از وضعیت فعلی به وضعیت یک کشور توسعه یافته با اتکا به الگوی توسعه اروپائی به معنی نادیده گرفتن این حقیقت خواهد بود.

     هرگاه توسعه یافتگی به معنی وضعیتی باشد که در آن ثروتهای جامعه نه در خدمت منافع یک اقلیت سرمایه‌دار و سیاستمداران دست نشانده‌^ء آنها، بلکه در جهت منافع همه انسانها به کار برده می‌شود، و آزادی، چون عنصر ذاتی و محرک این توسعه، برای اکثریتی که بر ارکان قدرت احاطه دارند، در همه عرصه‌ها تضمین شده باشد، آن گاه بسیار روشن است که چنین وضعیتی تنها می‌تواند از گسیختگی نظام جهانی فعلی و ناکار کردن اهرمهای کنترل و قواعد عمومی آن ممکن شود.

     دیر زمانی بود که روشنفکر نومید جهان سومی نمی‌توانست حتا در پس ذهن خود به چنین گسیختگی‌ای بیاندیشد. اما کار روزگار چنان چرخیده است که کارآمدی و توانائی همین نظام مقتدر  درصحنه^ءعمومی زندگی انسان ِزمینی چنان در بحران بقا گرفتار آمده که هم در مرکز و هم در پیرامون، انسان ِ معاصر بر سر هر کوی و برزنی کوس رسوائی آن را به صدا در آورده و خودِ نظامْ مستأصل از رهجوئی در چاه ویل بحران اقتصادیِ مأیوسانه دست و پا می‌زند. خود پیداست که تحصیلکرده جامعه ما نیز اگر بخواهد واقع بین باشد، در این رهگذر، اندیشه واهی «جامعه در حال گذار» را همراه با مبلغین ِ آن به موزه باستانشناسی خواهد سپرد.

 حس معقولی‌ست

به روزگار ِعبث

ندامت

        که بیهودگی را

        نیاراسته

        و درماندگی و حقارت را

        کتمان نمی‌کند.

در بیراهه^ء فریب

         که بودن در چون و چند اندیشه نمی‌آید

انکار

        که ناتوانی ِ پنهان است

        در انزوای بی‌ثمر

اما

هنگامه ساز ِ پوچی‌هاست.

بودن

        که ندامت و انکار را ارزیابی می‌کند

        به روزگار ِعبث

        که شهسواران ِانکارْ مشحونند از اندیشه^ء سکون

        و در هوای سر به افتخار خود هورا می‌کشند

چه بسا

ندامت را دستمایه^ء رهائی سازد.

…حقیقت ِ بودن که ببار ‌نشیند

 طلایه‌دارانْ که سواد ِ فتح را

 در تیررس ِ یقین شماره کنند،

                                   آنگاه!

اندیشه

عناصر ِ جنبشْ به هم ساخته

 در اعماق ِ سکون

جاودانه‌گی تغییر را اثبات می‌کند!

فرو می‌ریزد

توهم

        که پسایند ِانکاراست

در حاشاکنان ِ

عجز،

ندامت

و

ضرورت ِ تغییر.

و سرانجام

به جرم اختفای حقیقت

و انکار

خودشیفتگان را دستبند اتهام می‌زنند

تا خود

        پرده‌درانه

آوازه خوان ِ عجز خویش باشند

در فاشگاه ِ بسیاری‌ ِ حضور.

۱- آیا جنبش« تسخیر» ماهیتی براندازانه دارد؟

۲- آیا این جنبش مستقیماً به آلترناتیو نظام سرمایه‌داری تبدیل می‌شود ؟

۳- میان این جنبش و جنبش کمونیستی رابطه^ء معناداری هست ؟

آیا جنبش« تسخیر» ماهیتی براندازانه دارد؟

 از مواد مندرج در بیانیه ۲۹سپتامبر۲۰۱۱ نشست عمومی جنبش تسخیر وال استریت نیویورک و در عمل مستقیم این جنبش تا اندازه‌ای می‌توان ماهیت براندازانه^ء آن را تشخیص داد. بیانیه به میزان زیادی پراکنده و بدون انسجام است و مواردی ریز و درشت را در کنار هم چیده است که ارتباطی ارگانیک با یکدیگر ندارند و در عین حال هدف معینی را به جز خواست مبهم «دموکراسی مستقیم» بیان نمی‌کند اما به دلیل این که به روشنی ارتباط لاینفک انحصارات اقتصادی را با حکومت و نقش اداره کننده^ء شرکتهای انحصاری را در تعین سیاستها و ماهیت امپریالیستی دولتها بیان کرده، و نیز به دلیل این که در عمل به درستی مغز نظام سرمایه‌داری معاصر یعنی الیگارشی مالی را نشانه گرفته است با اطمینان می‌توان از ماهیت براندازانه^ء آن سخن گفت. شعار تسخیر ِوال استریت و تعین و تحدید منتفعین اصلی نظام فعلی به‌ یک درصد جمعیتْ خود نمودار اصالت هدفی است که در صورت تحقق به معنی سقوط کامل سیستم خواهد بود.

در عصر حاضر وال استریت و چند بورس مهم دیگر محل تمرکز سرمایه مالی و شناسه‌ای‌ست برای اصلی‌ترین خوی سرمایه در عهد امپریالیسم یعنی تمایل انگلی به تحصیل سود انحصاری بدون رشد واقعی تکنولوژی و رقابت از طریق سفته‌بازی و نزولخواری و دامن زدن به رشوه‌ خواری و فساد مالی با حمایت دولتها و مؤسسات بین المللی که تحت نفوذ آنان اداره می‌شوند. کنترل بر مجموعه^ء مالکیت سرمایه و خالی کردن جیب همه به نفع مجتمع در هم تنیده‌ای از بزرگترین سرمایه‌داران در همه عرصه‌های تولید و تجارت و بانکداری و انواع حوزه‌های خدمات چون اختاپوسی استعدادها و توانائی‌های جوامع انسانی را در محدوده‌^ء تنگ منافع اقلیت یک درصدی منقبض کرده است. در هر زمینه^ء اقتصادی چند هیولا منافع خانواده‌های اندکی را به قیمت فقر روزافزون توده مردم می‌بلعند. اشتهای این جانوران دهشتبار، بنا به سرشت سود انحصاری، سیری‌ناپذیر است. انحصار به مرض درمان ناپذیر افزونیدن نرخ سود دچار است. لحظه‌ای توقف در استفاده از چنگ و دندان برای تقسیم انحصاری سود ناشی از استثمار مردم و فرو بلعیدن ثروتهای واقعی با حیله‌گریهای سیستم اعتباری و سرمایه‌های غیر واقعی به معنی فرو رفتن در منجلاب سرمایه راکد و در نهایت بحران درهم شکننده است.

همین اصالت تعین هدف کافی‌ست که ذات براندازانه‌ی جنبش اخیر را آشکار کند. چون ادامه طبیعی خصوصیات پایه‌ای شیوه تولید سرمایه‌داری‌، یعنی انباشت ارزش کار پرداخت نشده کارگران در دست سرمایه‌داران و تمرکز این ثروتِ در حال انباشت در دست عده^ء بسیار معدودی که از طریق حذف رقبا و یا ادغام سرمایه‌های کوچکتر، کنترل سرمایه‌های عظیمی را به دست می‌گیرند باعث به وجود آمدن انحصارهای پر قدرتی می‌شود که تمام قوانین سرمایه‌داری را متأثر کرده وتضاد لاینحلی را به وجود می‌آورد که انگیزه^ء تحصیل سود میانگینِ حاصل از رقابت برای بازار نامعلوم و توسعه همه جانبه تکنولوژی را برای بهره‌ کشی بیشتر از نیروی کار از بین می‌برد. داشتن بازار انحصاری و تسلط بر سیستم اعتباری و منابع پولی، منابع مواد خام و نیروی کار و همچنین سیستمهای اداری در عرصه داخلی و جهانی کافی‌ست که از طریق قیمتها و محصولات انحصاری و با استفاده از روابط گوناگون سیاسی و زد وبندها و نیز از طریق سفته‌بازی در بورس و غیره به چنان نرخ سودی دست یافت که هرگز در چارچوب رقابت آزاد ممکن نمی‌بود. چنین تضاد کمرشکنی زائیده عملکرد قوانین خود سیستم سرمایه‌داری‌ست که بر پایه مالکیت خصوصی بر سرمایه‌های اجتماعی دائر است. بنابراین حذف الیگارشی مالی که حاصل اتحاد بزرگترین انحصارها است بدون نفی خود سیستم سرمایه‌داری ممکن نیست. شعار نابودی الیگارشی مالی که شعار مرکزی جنبش تسخیر است در معنا تنها از طریق نابودی سرمایه‌داری محقق می‌شود، حتا اگر شعار دهندگان خود از مبانی این ارتباط بی خبر باشند.

آیا جنبش تسخیر مستقیماً به آلترناتیو نظام سرمایه‌داری تبدیل می‌شود؟

پاسخ به پرسش دوم به سادگی پرسش پیشین نیست. جنبش تسخیر وال استریت نماینده آگاهی تدریجی و تجربی مردمی‌ست که مستمرا ٌ شاهد خرابکاریهای سرمایه‌داری هستند. دولتهای آنان در هر لحظه در چند جنگ منطقه‌‌ای درگیرند؛ هر چند سال یکبار چرخهای زندگی اقتصادی آنان از گردش می‌ایستد و بیکاری و چشم انداز فقر چون شمشیر داموکلس همواره بر فراز سر آنان قرار دارد. دیگر دوران طلائی« دولت رفاه » و « زندگی آمریکائی » به‌ یک رویا بدل شده و جوجه‌های کینز و نئولیبرالها به لانه‌های خود بازگشته‌اند و در یک دور باطل هر بار یکی چون آلترناتیو دیگری ظاهر می‌شوند. آنها با احساس تجربی خود درک کرده‌اند که دیگر هیچ داروئی امراض مزمن نظام را درمان نخواهد کرد.

 در حالی که تعمیق بحران پیش‌بینی می‌شود  [گزارش اخیر سازمان جهانی کار (I.L.O) در مورد تعمیق بحران اقتصادی فعلی و بروز شورشهای اجتماعی به علت ناتوانی سیستم برای ایجاد ۸۰ ملیون شغل و بیکاری غیر قابل جبران حدود۴۰ ملیون نفر] همه نهادهای اضطراری سیستم عاجز از پیشگیری هستند. بحران بدهی اتحادیه اروپا را همراه با سیستم نوپای پولی آن در هم پیچیده و همگان دست به دامان چین شده‌اند تا ذخیره^ء انباشته حاصل از صدور کار ارزان طبقه کارگر چین را صرف پرداخت دیون اربابان سرمایه منطقه‌یورو بکند. دور باطل حرکت سرمایه نفْس استخراج سود را نیز زیر سؤال برده است. آنچه عایدی انباشته می‌شود در یک دور معکوس باید صرف بقا سیستم شود و به جای تحقق سود واقعی فقط دفاتر بدهکار بستانکار قطورتر می‌شود. همه^ء این اتفاقات در انظار عمومی و در نشستهای پی در پی سرانْ ناکارائی نظام سرمایه را به تجربه مستقیم مردم وارد می‌کند. خیل افراد عادی روزمره به صف مخالفان سیستم می پیوندند. جاودانگی سرمایه‌داری به ضد خود بدل شده و انعکاس این تحول در ذهن اهالی مرکز باور عمومی به بی کفایتی جاودان نظام بازار است. بحرانهای ادواری که از نیمه دوم قرن گذشته به قیمت فقرکشنده اهالی جهان سوم و نرخهای بیکاری دو رقمی و فقر مفرط، به سفره ساکنان مرکز دستبرد نمی‌زد، اینک دژمناک به آنان نیز یورش می‌برد؛ افسرده و خشمگین ! آخر هیچ چیز کفاف درد بی درمان آن را نمی‌کند.

 بحران بی نظیرِ جاری حدود سه سال است  لگام رهبری  سیستم را به عهده گرفته است. سیاستمداران به‌ همراه تئوریسینها و این هردو به دنبال بانکداران و کارخانه‌داران بزرگ و همه سراسیمه و در عین حال هاج و واج و ندانمکار به دنبال اسب رم کرده‌^ء جریان خود به خودی اقتصادی دوان هستند. اقتصادی که از بالا شروع به فروپاشی کرده و کل روبنای اعتباری، مالی و پولی‌اش در هم فرو ریخته، و به زودی تولید و تجارت‌اش نیز فرو می‌ریزد. بحران اقتصاد سرمایه‌داری جولانگاه خود را همه‌ی محدوده‌ی کره زمین اختیار کرده است. این معنی آنگاه که نام میدان التحریر مصر را بر یکی از خیابانهای اطراف بورس لندن می‌گذارند در سطح مردمی نیز نمایان می‌شود.

همه گشت و گذارهای سرمایه انحصاری و مجتمع کلان سرمایه‌داران و دولتهای متبوع اشان در سرزمینهای دور و نزدیک، همه لشکرکشیهای پر خرج برای دفاع از حکام مستبد و متحد و نیز منکوب کردن حکام نافرمانبر در اقصی نقاط جهان در گذشته و اشغال فعلی افغانستان، عراق و لیبی و چنگ و دندان نشان دادن به فرزند حافظ اسد، مستبد نه چندان متحد، به نام  « دنیا» و «جامعه بین المللی»؛ ایجاد رعب و وحشت در وقایعی چون انفجارهای ۱۱ سپتامبر برای تقویت موقعیت مدافعه از سیستم در ذهن اهالی و ایجاد احساس این همانی با منافع یک درصد جمعیت الیگارشی مالی چه نتیجه‌ای ببار آورد، به جز دندان قروچه‌ی هیولای بحران اقتصادی که اینک برای تخریب کامل میهن اصلی و خوردن فرزندان خود مهیا شده است. رویای آمریکائی به کابوس تبدیل شده و اگر ناکجاآبادی وجود می‌داشت عنقریب بود که مهاجرت معکوس از سرزمین رویاها به آنجا آغاز می‌شد. نرخهای رشد اقتصادی و بیکاری بیشتر به کشورهای عقب‌مانده شبیه می‌شود؛ بدهکاران سیستم دیگر فقط  مکزیک و برزیل و غیره نیستند. اکنون از خود ایالات متحده گرفته تا بیشتر کشورهای اروپائی چون ایتالیا تا زنخدان در قرض فرو رفته‌اند ] نسبت‌ بدهی به تولید ناخالص داخلی  ژاپن%۲۳۴ ، ایتالیا%۱۲۰ ، آمریکا %۹۹ ، فرانسه۸۷%، آلمان %۷۶،بریتانیا %۸۲ ، برزیل%۶۶ ؛ منبع: IMF ] .

 در این بستر طوفانی امپریالیستهای مسلح آمریکائی، انگلیسی و فرانسوی که کلیت نظام را در مخاطره‌ی جدی می بینند، مناسبات معمول را کنار گذاشته و به روشهای استعماری مداخله‌ی آشکار نظامی و سیاسی گذشته روی آورده‌ اند تا از ذخائر کانی و ارزی برخی کشورها که از حاشیه امنیتی مختصر در چارچوب تاکنونی سیستم جهانی برخوردار بودند توشه‌ای برای گذر از طول بحرانی که پایانی نمی نمایاند برای خود و نظامی که بر آن فرماندهی دارند فراهم آورند.هر روز به بهانه‌ای به معاش حداقل‌ مزدبگیران تهاجمی می‌شود. بالا بردن سن بازنشستگی و کم کردن میزان مستمریها مستقیمترین نوع یورش به سفره^ء مردم است که به روشی عادی در اروپا تبدیل شده و به صورت پیمان رسمی برای کشورهای عضو اجباری می‌شود. نخست وزیر بریتانیای کبیر دیوید کامرون در مقابل اعتصاب دوملیون نفری مردم بریتانیا در ۲۹ نوامبر چنان عکس العمل احمقانه‌ای بروز داد که نمایانگر عجز فاحش سرمایه‌داری در تأمین حوائج اولیه ساکنان سرزمینهای اصلی و اعتراف به دشمنی ذاتی سرمایه با زندگی انسانهاست. او در همان روز اعتصاب اعلام کرد که « چون مردم زیاد عمر می‌کنند دولتها  قادر به پرداخت مستمریها نیستند». او با حماقت طبقاتی خود آرزوی مرگ زودهنگام مردمانی را دارد که عمری نیروی حیاتی خود را به کالبد سرمایه تزریق کرده و خود چون برده در مقابل آن به پستی کشیده شده‌اند. جامعه انسانی سرمایه‌داران یک درصدی را هو می‌کند تا حماقت را از میان خود به بیرون رانده باشد.

حالا ساکنان غرب طول موج گیرنده‌های خود را با گیرنده‌های اهالی شرق تنظیم می ‌کنند. انسان در تمامیت خود سرمایه‌داری را که بیش از قرنی‌ست در فاز امپریالیستی چون دراکولا در تابوت ِ مونوپولهای عظیم و دولتهای پر خرج میلیتاریستی سر می‌کند و در سیاه ِ شب ِ استثمار تشدید شونده با نیش سلاحهای مدرن و صدها پایگاه نظامی در اقصی نقاط  گیتی پرسه می‌زند تا مانده‌^ء خون جوامع انسانی را بیاشامد، به عنوان مسبب بدبختی‌های تاکنون خود با گوشت و پوست خود شناخته و با قلب خود از آن دست شسته است.

اما برای از بین بردن این هیولا کافی نیست که با قلب خود از آن دست بشوئیم. جنبه‌همگانی جنبش ضد امپریالیستی که در اروپا و آمریکا به صورت مبارزه با الیگارشی مالی و اقلیت انحصارگر صاحبان سرمایه و در خاورمیانه علیه استبداد نظامهای سرمایه‌داری دولتی زیرحمایت سیستم امپریالیستی گسترده می‌شود، به تدریج به پدیده‌ای مزمن در سطح جهان تبدیل و چون ضمیمه‌ای بر سیستم در سطح اجتماعی و سیاسی موجب اختلال در مدیریت تبعیض آمیز نظم موجود می‌شود. این جنبش در سطح گستران است، چون از این پس سرمایه‌داری در بالاترین ظرفیت خود جز گذرانی لنگ لنگان پیشه‌ی دیگری در پیش نخواهد داشت و جنبش ضد امپریالیستی چون بخشی از روبنای آن وجه متضاد سیستم را متظاهر می‌کند. اما جنبش در این کیفیت آلترناتیو سرمایه‌داری نیست چون هنوز از لحاظ اصولی با یک جنبش سازمانیافته^ء ضد سرمایه‌داری خیلی تفاوت دارد. در بخش پیشرفته و خالصتر جنبش، یعنی در کشورهای مرکز سرمایه‌داری از یکسوعمق مبارزه‌ هنوز تا نفی کامل سیستم سرمایه‌داری، یعنی؛ نفی مالکیت خصوصی بر ثروت اجتماعی و نفی کار مزدوری خیلی فاصله دارد و ترکیب عمومی جمعیتی که درگیر مبارزه فعلی‌ست و به تدریج اضافه خواهد شد هنوز از لحاظ طبقاتی ارزشیابی عملی نشده است. و از سوی دیگر جنبش تسخیر وال استریت قادر به ترسیم جامعه‌ای که فارغ از الیگارشی مالی و اقلیت یک در صدی باشد نیست. نفی‌ای که جنبش تسخیر بر آن ایستاده است تا رسیدن به سنتزی که رهائی از الیگارشی را ممکن کند، نیاز به نفی دیگری دارد که ایستاده بر آگاهی طبقاتی  و جمعبندی علمی – جامعه شناسانه از تضادهای سیستم فعلی باشد. نفی تجربی باید با نفی آگاهانه تلفیق شود تا سنتز آن جامعه‌‌ای غیر طبقاتی و بدون بحران باشد.

جنبش «تسخیر» محصول یک اتفاق سیاسی نیست و به عنوان جنبشی ساختاری در انطباق با موقعیت عینی کشورهای مرکز بروز کرده است. از لحاظ عینی هیچ مانعی برای انکشاف مبارزه در جوامع پیشرفته غرب وجود ندارد. به عبارتی چهاردهه‌ی اخیر دوران حاکمیت مطلق ضد انقلاب در عرصه^ء جهانی بوده است. نظام سرمایه با تمام ظرفیت انحصاری خود و بدون هیچ مانع جدی آنچه در توان داشت به کار برد تا بقای خود را تضمین کند. به ویژه پس از به اصطلاح فروپاشی اردوگاه شرق به مرکزیت روسیه،‌ که دهها سال از سوسیالیسم دور شده بود و دیگر به شکل قدیم قادر به ادامه^ء رقابت نبود، به یکه سوار کره^ء خاکی بدل شده و فصل خونبار دیگری از فجایع جدید را به تاریخ خود افزود؛ جنگهای منطقه‌ای در غیاب تهدید خیالی «سرزمین شیطان» هم ادامه داشت و به تعداد و شدت خود می‌‌افزود تا ظرفیت جنگ افروزی ذاتی نظام را به عنوان اهرم ناگزیر رقابت برای سود آفرینی بیشتر در واپسین مرحله^ء سرمایه‌داری تکمیل کند. دشمنهای خیالی دیگری تراشیده شد تا بتوان برای تصرف بی پروای منابع و موقعیتهای استراتژیک لشکرکشی کرد. دموکراسی که بهشت سرمایه در مقابل «شرارت» تبلیغ شده^ء کمونیسم بود خود شریرترین پدیده در کل زمین از آب در آمد که چنگال ِمرگ در دستْ به شکار آزادانه^ء آزادی می‌پردازد. سایه مرگبار سلاحهای کشتار جمعی دیگر نه به صورت جنگهای جهانی دوره‌ای میان رقبا بلکه به صورت کابوسی دائمی در کنار کسادی مزمن اقتصادی که مستمراً سر رسیدن ِ بحرانی خردکننده را گوشزد، فضائی آکنده از ادبار، یأس وهراس از بی آیندگی را تقویت می‌کرد. در افقی استراتژیک مواد لازم برای بحرانی اقتصادی و اجتماعی انباشته می‌شد که به دلیل استیلای بی چون و چرای سرمایه انحصاری در دهه‌ های اخیر بدون هیچ رادعی در بالاترین ظرفیت ممکن فراهم می‌شد. این روندْ ناگزیر به انفجاری می‌‌انجامید که به‌همان میزان با آخرین ظرفیت منفی ِ ممکنْ کل سیستم جهانی سرمایه را فرو می‌پاشید. دهه‌ها اقتدار بلامنازع و استفاده انحصاری و آزادانه ازهمه^ء اهرمهای اقتصادی، سیاسی ، فرهنگی و نظامی و آنگاه سقوط به سیاهچاله^ء بحرانی چنین لاینحل کافی‌ست تا قاطع ‌ترین دلیل برای این حکم فراهم شود که سرمایه‌داری با امپریالیسم هم به پایان رسیده است . سرمایه‌داری اگر به موت احمر[۱] جهان را وداع نگوید به موت اصفر[۲] خواهد گفت .از این پس دورانی آغاز می‌شود که بوی مرگ همه جا گسترده شده و روح سرگردان ِهیولای سرمایه با نامردمی ‌ترین خاطرات به جستجوی برهوتی‌ست تا در عمق آن آرزوی مردنش برآورده شود، بدون آنکه امیدی برای آمرزش باشد.

اما دهه‌ها تسلط نسبی سیستم و حاکمیت روحیه^ء تسلیم طلبانه و نیز شیوه^ء زندگی «تک ساحتی»، به نیروی مهمی برای به انحراف کشانیدن مبارزه و کرختی تبدیل شده بود. احاطه^ء همه جانبه^ء تبلیغات سیاسی و تئوری‌های سازش طبقاتی و فلسفه‌‌های راستگرای اجتماعی که نیرو و اعتبار خود را از رد مکرر کمونیسم مارکسی می‌‌گرفتند، همراه با تفکرات فلاسفه شکاک و «نوگرا» که مقهور این هجوم یکپارچه و ناتوان از تحلیل پیگیرانه تضادهای نظام سرمایه‌داری بودند و روزی خود را در مخالفت نا استوار با راستگرائی و حمایت از مارکسیسمی به دست می‌‌آوردند که می‌باید عنصر مبارزه طبقاتی را از اندیشه خود می‌زدود، و فقدان جدی مبارزه طبقاتی در دوره طولانی همگونی تضادها در کشورهای مرکز، تفکر انقلابی را به انزوای اجباری دچار کرده و مارکسیسم جاذبه^ء دهه‌های اولیه قرن گذشته را از دست داده بود. کمونیسم بدون مبارزه طبقاتی پیگیر فقط شئی لوکسی بود که در ویترین دانشگاهها و مباحثات روشنفکری غربی می‌زیست .

 جنبش تسخیر چون واکنشی در مقابل این کرختی و انفعال، نمایانگر پایان دوره همگونی تضادهاست که به مدد تسلط سرمایه‌داری و بهره گیری از آخرین ظرفیتهای استثماری آن ممکن شده بود. کابوس به واقعیت پیوسته و تمام رویاها و سرمستیِ ناشی از اطمینان به جاودانگی نظام بازار؛ که رقابت سبعانه اولین و مهمترین، و انحصار آخرین و پلیدترین قانون آن است فرونهاده شده و در دورنمای فقر و تنگدستی ‌ای که فرا روست، شکاف عمیق طبقاتی ‌ای که‌همیشه وجود داشت برجسته ‌تر نمایان می‌شود. تفکری که وجود نابرابری انسانها را امری طبیعی و جاودانه و ناشی از تفاوت استعدادها می‌‌انگارد و رقابت میان انسانها را چون قانون جنگل تقدیس می‌کند امروز در مهلکه^ء واقعی زندگی ناچار است که بپذیرد انسان با حیوان تفاوت دارد و دورانی فرا رسیده است که این تفاوت خود را به صورت نابودی همه^ء مناسبات و قوانینی که چنین تفاوتی را نادیده می‌گیرند بروز خواهد کرد. دوران بربریت به پایان رسیده و انسان امروزی چون تنها نوع  شعورمند قادر است برای همیشه گذر از حیوان به انسان را در بعد اجتماعی به پایان برساند.

این تغیر تفکر اجتماعی که رفته رفته گسترده ‌تر می‌شود محصول تجربه زندگی و بازتاب رفتار کور خود سیستم است؛ بنابراین تا اندازه^ء زیادی نسبت به شناخت ساز و کارهائی که ساختمان نظام بر آنها تکیه دارد بی خبر است. اما به تدریج و در کوران مبارزه^ء عملی که بدون هیچ مانعی از لحاظ ظرفیتهای ساختاری رشد می‌کند مقدمات لازم اجتماعی برای پذیرفتن جهان بینی انقلابی‌ای که ضرورت نفی سیستم را از اساس نظریه‌‌مند کرده است فراهم خواهد کرد. روشن است در این روند انشعاباتی از جنبش بیرون خواهد زد که بر اساس جایگاه اجتماعی – طبقاتی شرکت کنندگان در مبارزه شکل عمومی فعلی جنبش را دگرگون خواهد کرد.

بنابراین جنبش وال استریت و مبارزات مشابهی که در حال حاضر در کشورهای پیشرفته جریان دارد به خودی خود و به طور مستقیم آلترناتیو سیستم در حال فروپاشی فعلی نیست؛ چه از لحاظ ایده^ء اصلی‌ای که دنبال می‌کند: مبارزه با روبنای سرمایه‌داری، یعنی مبارزه فقط با اقلیت یک درصدی و مظاهر انحصارگرانه^ء تسلط آنان، و چه از لحاظ نارسائی ترکیب طبقاتی خود.

آیا میان جنبش تسخیر و جنبش کمونیستی رابطه^ء معناداری هست؟

پرسش سوم، در واقع پرسشی‌ست که مرزی بسیار ظریف با پرسش دوم دارد. کهن دشمن نظام سرمایه‌داری در این گیرودار که ظاهرا ٌشعارهای‌اش در خیابانها سر داده می‌شود کجا در محاق تاریکی فرو رفته است ؟ چه استعدادی برای انطباق با زمینه^ء فعلی دارد؟ و از کجا الهام می‌گیرد؟

کمتر پدیده‌ای وجود دارد که چون مفهوم کمونیسم در فقدان حضور خود نیز مطرح باشد، و چون نیروئی معنوی بر تحولات موثر افتد. دشمنان از هر سنخی به نام مبارزه با کمونیسم به جان هم می‌افتند و مدافعان نظام هر ناسازگاری‌ را به نام کمونیسم در هر کجا منکوب می‌کنند. حتا رئیس جمهور آمریکا از طرف مخالفان خود در حزب جمهوری خواه کمونیست خوانده می‌شود. مهر کمونیسم بر هر تغیری زده می‌شود. کمونیسم نماینده^ء تغیر نظام و آلترناتیو آن است حتا اگر قدرت عملی لازم را برای جایگزینی نداشته باشد. راز این مقام و موقعیت تثبیت شده در چیست؟

گرایش عدالتخواهی همیشه در متن زندگی اجتماعی بشر چون بخشی از گرایش عمومی انسان برای بهبود شرائط زیست خود وجود داشته است. اما عدالت خود از مسیری عبور کرده که به وسیله^ء شرائط مادی (فنی و اقتصادی) و مناسبات سیاسی و اجتماعی ‌که پیرامون آن تشکیل می‌شود محاط شده و در تحلیل نهائی در محدوده‌ای تحقق می‌یابد که این شرائط اجازه می‌دهند. بنابراین آرزوی عدالت همواره از عدالتی که در عمل محقق می‌شود پیشی گرفته و در حوزه^ء  اندیشه و هنر و فعالیت اجتماعی انسانها در تکاپوی دگرگونگی مستمر و بی وقفه است .

در دورانی که با تسلط شیوه تولید سرمایه‌داری مشخص می‌شود تضاد میان عدالت عملی و آرزوی عدالت به صورت منازعه‌^ء بین اقلیتی که صاحبان بنگاههای عمده^ء تولیدی و مالی و تجاری و قدرت سیاسی و تشکیلاتی ناشی از این تملک هستند و رفته رفته تعداد آنان کاسته، و اکثریت جمعیتی روزافزونی که تنها صاحب نیروی کار خود هستند و از راه فروش آن گذران می‌کنند نمایان می‌شود. توجیه وضعیتی که در آن اقلیتی مطلق کنترل همه ثروت اجتماعی را به نفع خویش در دست گرفته باشند، و اکثریت در وضعیتی نا به ‌سامان به سر ببرد در فاز فعلی تمدن بشر دیگر ناممکن است. منحصر کردن تفکر و اندیشه به طبقه حاکمه و اقلیت دارا و کارگزاران آنان، و در عین حال خلع سلاح صاحبان نیروی از این استعداد انسانی، که در دوره سرمایه‌داری به اوج خود رسیده بود، به دلیل توسعه وسائل ارتباطی و لاجرم دانش عمومی ناشی از آن دیگر ناممکن است. در چنین شرائطی تحقق عینی مساوات و عدالت با هیچ مانع اصولی در عمل مواجه نیست.

کمونیسم بر پایه^ء این تضاد و با تحلیل روندهای شیوه^ء تولید به جمع بندی علمی از آلترناتیو اجتماعی سرمایه‌داری پرداخت و شمائی از جامعه‌ای غیر طبقاتی ترسیم کرد که از مسیر انتقال حاکمیت به کارگران مزدور، به عنوان اکثریت کارکنان جامعه، بنیاد گزارده می‌شود که در آن طی دوره‌ای سیاسی مأموریت انتقال مالکیت خصوصی بر وسایل تولید به مالکیت اجتماعی انجام شده و شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری را که بر اساس مبادله^ء کالا استوار است به تولید و توزیع مطابق با برنامه ریزی ارتقا دهد. در این گذار رشد نیروهای تولیدی که در توافق با تکامل اندیشه^ء علمی و تکنولوژی قرار دارد به طور کلی از تضادی که در مرحله^ء معینی از هر جامعه^ء طبقاتی با افق ِ تنگ منافع طبقه^ء حاکمه پیدا می‌کند رها شده و در توافق با منافع جامعه انسانی و انسان اجتماعی به طور عام قرار می‌گیرد و  سیاستْ خود به عنوان علم مبارزه طبقاتی چون پدیده‌ای زائد از مجموعه^ء روبنای جامعه به تدریج طرد می‌شود.

کوششهای بعدی برای تحقق اندیشه^ء جامعه کمونیستی در فرازهائی منجر به تحولاتی مهم شد که توانست تا اندازه^ء زیادی مسیر تداوم جوامع انسانی معاصر را دگرگونه نماید. ملتهای خاصی توانستند چارچوب جامعه سرمایه‌داری را شکسته و تجاربی از گذار را آزمایش کنند. اندیشه^ء کمونیسم به سرعت به نیروی اجتماعی بدل شد و مهمترین جایگاه را در میان جنبشهای اجتماعی تصرف کرد. در واقع فرایند تعمیم اندیشه^ء جامعه^ء غیر طبقاتی، چون آرزوی دیرینه^ء انسانی، به عینیت اجتماعی توانست در عمل اجتماعی قابلیت و تناسب حضور خود را اثبات کند. این قابلیت عملی خود رفته رفته ارتقای محتوای اندیشگی کمونیسم را مشروط کرده تا در فراشدی متقابل چاره‌ سازی شایسته برای سیستم فعلی‌ای شود که کار آن به گواه شرائط تاریخی مشخص از لحاظ اصولی به پایان رسیده و بودن ِآن ناشی از ناکاملی آلترناتیوی‌ست که‌هنوز در چالش ِانطباق کامل خود با اندیشه^ء انسان معاصر قادر به زدون ردپای ایده‌‌های کهنی که به قدمت اندیشه^ء مالکیت خصوصی‌اند نشده است.

اما در عین حال کوششهای عملی برای تحقق جامعه^ء آلترناتیو درکشورهای روسیه، چین، اروپای شرقی و برخی نقاط قاره آمریکا، آسیا و آفریقا در نهایت منجر به نفی سرمایه‌داری نشد و از نقطه نظر منطق تاریخی نمی‌توانست هم بشود. این کوششها در تحلیل عمومی فقط محصول تأخیر توسعه^ء نظام سرمایه‌داری به نظامی جهانی به دلیل طبیعت خود به خودی توسعه نظام بود. و در عین حال محصول توسعه^ء اولیه جنبش کارگری ‌بود که با اندیشه کمونیسم آشنا شده و به فراخور توسعه ‌سرمایه‌داری گسترده شده و خصلت جهانی می‌یافت. مبارزه جوئی دو نظام در حال توسعه موجب تولد موجوداتی ناقص الخلقه شد که خصائلی از هر دو نظام را در درون خود داشتند و مبارزه^ء ‌دو نظام به صورت مبارزه^ء درونی این پدیده‌ها تا انقراض مبارزه و تثبیت نهائی آنها به صورت مدلی از جامعه سرمایه‌داری که تا اندازه‌ی زیادی فاقد نهادهای دموکراتیک هستند ادامه یافت؛ در حالیکه میدان نهائی نبرد در ورای این مبارزات اولیه به تدریج در حال شکل‌گیری بود. در این دوران مرکز مبارزه نه در کشورهای موطن سرمایه‌داری بلکه در پیرامونی که فاز توسعه^ء ‌جهانی سرمایه‌داری محسوب می‌شد قرار داشت و با خط روشنی از دوران مبارزات در کشورهای مرکز در نیمه دوم سده نوزدهم و دو دهه^ء آغازینی ِ سده بیستم مجزا می‌شد.

این دو دوره‌ ی تاریخی به طور کلی و گذشته از ویژگیهای خود و رویدادهای اجتماعی و سیاسی و دو جنگ جهانی که در بطن آن اتفاق افتاد با حلقه^ء توسعه که تداوم ِ( نه تحقق ِ) شیوه^ء تولید سرمایه‌داری الزام آور کرده بود به هم متصل بودند. توسعه‌ای که نظامی اجتماعی را برای اولین بار در تاریخ انسان واقعا ٌجهانی می‌کرد و کلیه مبانی قدیمی اجتماعی ِرا، تا حدی که برای یک نظام تولید کالائی ممکن است، تخریب کرده و بر شالوده‌‌ای متحدالشکل، یعنی؛ کار مزدوری، نظامی را سازمان می‌‌داد که از نظر اقتصادی و اجتماعی یک جامعه^ء طبقاتی جهانی یگانه بود. تمام ویژگیهای ملی و قومی و فرهنگی انسانهائی که بر روی کره خاکی می‌‌زیند پس از انطباق با دستگاه مختصات این نظام زندگی نوینی را پذیرفته‌ اند؛ حتا اگر به میزانی شخصیت خود را حفظ کرده باشند.

کمونیسم نیروی خود را از نفی آخرین مرحله^ء جامعه طبقاتی می‌گیرد و تا وقتی که جامعه طبقاتی وجود دارد خاصیت آلترناتیو بودن خود را از دست نخواهد داد. اما کوششهای جنبش کمونیستی در قرن گذشته  نتوانست به تجربه^ء کاملی از یک جامعه کمونیستی بیانجامد. این سرنوشت از دو لحاظ توجیه شدنی‌ست :اول ؛ احزاب کمونیست در سرزمینهائی به قدرت رسیدند که‌هنور در مراحل پیشاسرمایه‌داری قرار داشتند و به عنوان کوششهایی برای گریختن از بن بست توسعه‌نیافتگی که ویژگی پایدار و متمم بخش توسعه یافته نظام جهانی فعلی است در رهبری تحولی قرار گرفتند که اساساً دموکراتیک و بورژوائی بود. چنین کوششهای ذاتاً متناقضی حداکثر می‌توانست منتهی به ساختارهائی بشود که با اتکا به پتانسیل اجتماعی توده‌ی دهقانی راه نوینی را پیش پای توسعه سرمایه‌داری بگشاید که از عهده‌ی خود سیستم بر نمی‌‌آمد. در بخشهای عقب مانده جهان که به گرداب سیستم سرمایه‌داری کشیده شده بود امکان تعمیق روابط کالائی تا تحتانی ترین زوایای جامعه‌ کهن وجود نداشت و سرمایه جهانی تنها از این مناطق چون تولید کننده مواد خام و نیروی کار ارزان بهره می‌گرفت. کمونیستها پس از به قدرت رسیدن ناچار بودند برای حفظ استقلال خود در مقابل رهبری سرمایه جهانی و تقسیم کار جهانی سنتی از این ظرفیت خالی مانده بهره بگیرند تا از لحاظ اقتصادی امکان گذار به جامعه کمونیستی را فراهم آورند. دوم؛ گرایش انقلابی در کشورهای عقب مانده به علت تقسیم جهان میان قدرتهای سرمایه‌داری و تشدید حضور مستقیم قدرتهای امپریالیستی در این مناطق پس از جنگ جهانی اول تشدید شده و مبارزه برای آزادی از استبداد حاکم براین کشورها به مقابله با حضور کشورهای سرمایه‌داری که حامی این استبداد بودند کشیده شد و خود به خود زمینه^ء رهبری کمونیستی را، که دیگر از لحاظ مشروعیت خود در قلب کشورهای سرمایه‌داری به جنبشی معتبر بدل شده بود، در برخی نواحی مهیا کرد. در حالی که طبقه^ء کارگر این کشورها هنور در وضعیت نطفه ‌ای سر می‌کرد و بورژوازی آنها یا به ضمیمه^ء سرمایه جهانی تبدیل شده و یا در حالت ضعف مفرط بدون هیچ زمینه‌‌ای برای قرار گرفتن در رهبری این جنبشها ناچار به فعالیت در حاشیه‌‌های سیستم بود.

نتیجه^ء رهبری کمونیستی در مناطق توسعه نیافته^ء جهان که خوش بینانه چون گامی بزرگ در امحای سیستم سرمایه‌داری تصور می‌شد در بهترین حالت می‌توانست به توسعه^ء مستقل همین شیوه در این نواحی منجر شود. این مغایرتِ نتیجه‌گیری با فرض اولیه، که در هیچ موردی به صراحت به عنوان هدف تعیین نشده بود و از همان آغاز با اگر و اماهایی همراه بود که به علت شرائط مشخص تحمیل می‌شد، کافی بود تا فضائی نومیدانه به حول جنبشی که خود را آلترناتیو و پایانبخش مفهوم ستم و استثمار طبقاتی معرفی کرده بود شکل گرفته و آرزوی عدالتخواهی برای دهه‌ها به نفع سیستم ناعادلانه^ء سرمایه‌داری لطمه بخورد. شاید بتوان گفت [موضوعی برای پژوهش] بروز انقلابات سوسیالیستی و دموکراتیک به رهبری کمونیستها باعث انکشاف ظرفیت‌‌هائی از لحاظ اقتصادی – اجتماعی شد که در شرائط سرمایه‌داری کلاسیک بلااستفاده می‌‌ماند و در نتیجه امکان دوام‌آوری نظام سرمایه‌داری را تا انداز‌ه‌ای تقویت کرد؛ مثال چین در شرائط فعلی که به عنوان بزرگترین صادر کننده کالای جهان با تولید کالای فوق العاده ارزان می‌‌تواند موجب کاهش سطح مزد همگانی و تشدید استثمار طبقه کارگر جهانی و به سهم خود از این رهگذر استحکام مبانی سرمایه‌داری شود شاهدی قابل اعتنا برای این جمعبندی اولیه است.

با وجود این که طبقات کارگر در کشورهای مختلف و به ویژه در کشورهای مرکز سرمایه‌داری هم از لحاظ تعداد و هم از لحاظ سازماندهی کمّی در موقعیت بهتری از قرن گذشته قرار دارند اما در شرائط فعلی نمی‌‌توان از وجود جنبشی کمونیستی‌ گسترده‌ای سخن راند که در وضعیت رهبری کارگران قرار داشته باشد. در کشورهای پیرامونی احزاب مذهبی و لیبرال در موقعیت معنوی وعملی بهتری قرار دارند (انتخابات‌های اخیر در کشورهای عربی) و اتحادیه‌ های کارگری در غرب و در بعضی از کشورهای شرقی تنها سازمانهای واقعا ٌکارگری هستند که در پیوند روزمره با مبارزات آنان قرار دارند. در حالی که تجربه نشان داده است که در حالت خوب جنبش اتحادیه‌ای فقط می‌تواند در چارچوب نظام سرمایه‌داری و به عنوان نماینده کار از جنبه^ء خود به خودی تضاد کار و سرمایه، و در حالت بد همچون اتحادیه‌های زرد به عنوان ابزاری برای کنترل مبارزه‌‌جوئی کارگران و تضعیف ماهیت طبقاتی مبارزه عمل کند[۳].

بنابراین جنبش کمونیستی که ذاتاً آلترناتیو جامعه سرمایه‌داری است در صورتی قادر خواهد بود که در موقعیت عملی یک آلترناتیو قرار بگیرد که به انزوای خود پایان ببخشد. بخش مهمی ازعلل و انگیزه‌‌هائی که جنبش کمونیستی را به حاشیه رانده است به جریان قدرتمند تبلیغات یکطرفه و سیستم جهانی سرکوب بورژوازی و نیز پیشینه^ء عملی خود جنبش مربوط است. اما مشکل اصلی این است که کمونیسم که جاذبه‌های خود را در مبارزات عملی کارگران به دست آورده بود و از همان آغاز در پیوند با این مبارزات به جنبش تبدیل شده بود، در مسیر جهانی شدن خود تا اندازه‌ی زیادی با ناخالصی‌های جنبشهای خرده‌بورژوازی ناراضی و مبارز ترکیب شده و به تدریج از حال خود برگشته و در این جریانها مستحیل شده است. در کشورهای مرکز نیز مزایائی که همین جهانی شدن در طول قرن گذشته از نظر تقویت بنیه^ء اقتصادی و تحکیم مبانی سیستم به همراه داشت باعث تخفیف تضادهای طبقاتی و استحاله رادیکالیسم احزاب کمونیستی به اپورتونیسم و شکل‌گیری احزاب سوسیال دموکرات و شراکت در قدرت و محدود شدن مبارزه طبقاتی کارگران به جنبه^ء صرفاً کمّی و چانه زنیهای اتحادیه‌ای شد.

ایده‌های مبارزه طبقاتی پیگیر و سوسیالیسم در کشورهای مرکز که زادگاه و پرورشگاه آن هستند، در شرائطی که عمومی‌تر شدن جنبش وال استریت به وجود خواهد آورد، در میان مزدبگیران موجه خواهد شد و به اعتبار قدرت توضیح اقتصادی مبانی سقوط نظام سرمایه‌داری و برخورداری از ظرفیتی که برای  نَسخ از خود بیگانگی و آشتی دادن انسان با توانائیهای خویش دارد به خوبی قادر است که با شرائط قرن بیست و یکم منطبق شود. چنین امکانی در تئوری قدرت مقابله با نظام سرمایه‌داری را که هم در تئوری و هم در عمل به بن‌بست رسیده است، دو چندان خواهد کرد؛ به خصوص به این دلیل که چنین آلترناتیوی تجربه مبارزه تاریخی – جهانی بی نظیری را نیز در پشت سر داشته باشد. این بار به جای در هم شکستن حلقه‌های ضعیف در خاور، به باختری فکرخواهد کرد که صدای در هم شکستن مفاصل‌اش گوش آسمان را کر کرده است .

۱۰ دی ۱۳۹۰

ع.چلیاوی

www.chalyavi.com

chalyavi@gmail.com